Sa thải là hình thức kỷ luật lao động nặng nhất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi người lao động. Bài viết phân tích căn cứ và quy trình sa thải đúng luật năm 2026 theo Bộ luật Lao động 2019.
Nội dung chính
1. Sa thải là gì?
Sa thải là một trong 3 hình thức kỷ luật lao động (Điều 124 BLLĐ): khiển trách → kéo dài thời hạn nâng lương / cách chức → sa thải. Sa thải dẫn đến chấm dứt HĐLĐ ngay lập tức, người lao động không được trợ cấp thôi việc.
2. Căn cứ áp dụng hình thức sa thải
Điều 125 BLLĐ 2019 — chỉ được áp dụng sa thải khi:
- Trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích, sử dụng ma tuý tại nơi làm việc.
- Tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp.
- Có hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe doạ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về tài sản, lợi ích.
- Có hành vi quấy rối tình dục tại nơi làm việc theo nội quy.
- Người lao động đã bị kỷ luật kéo dài thời hạn nâng lương hoặc cách chức mà tái phạm trong thời gian chưa xoá kỷ luật.
- Người lao động tự ý bỏ việc 5 ngày cộng dồn/30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn/365 ngày mà không có lý do chính đáng.
Sa thải ngoài 6 trường hợp này là trái luật.
3. Lý do chính đáng để vắng mặt
Điều 125 khoản 6 + Nghị định 145/2020: được coi là chính đáng khi nghỉ vì:
- Thiên tai, hoả hoạn.
- Bản thân, thân nhân ốm có xác nhận của cơ sở y tế.
- Các trường hợp khác được quy định trong nội quy lao động.
4. Quy trình xử lý kỷ luật sa thải
Điều 122 BLLĐ + Nghị định 145/2020:
Bước 1: Lập biên bản vi phạm
Khi phát hiện vi phạm, lập biên bản tại chỗ, có chữ ký người vi phạm, người chứng kiến, người lập. Nếu người vi phạm không ký, ghi rõ lý do.
Bước 2: Thông báo họp xử lý kỷ luật
Người sử dụng lao động gửi thông báo bằng văn bản ít nhất 5 ngày làm việc trước cuộc họp, nêu:
- Họ tên, hành vi vi phạm, thời gian, địa điểm vi phạm.
- Thời gian, địa điểm họp.
- Tổ chức công đoàn cơ sở (nếu có) phải tham dự.
Bước 3: Cuộc họp xử lý kỷ luật
Thành phần bắt buộc:
- Người sử dụng lao động hoặc đại diện.
- Người lao động bị xử lý — phải có mặt; nếu vắng mặt lần 1, hoãn 1 lần.
- Đại diện công đoàn cơ sở.
- Người làm chứng (nếu cần).
Nội dung họp được lập biên bản, có chữ ký của tất cả thành viên.
Bước 4: Ra quyết định kỷ luật
Quyết định bằng văn bản, do người có thẩm quyền ký (thường là người ký HĐLĐ). Nội dung:
- Họ tên, vị trí người bị xử lý.
- Hành vi vi phạm.
- Hình thức kỷ luật (sa thải).
- Căn cứ pháp lý (điểm, khoản, điều của BLLĐ).
- Ngày có hiệu lực.
Bước 5: Giao quyết định và thanh toán
- Giao QĐ trực tiếp cho người lao động hoặc gửi qua bưu điện.
- Trong 14 ngày làm việc (có thể đến 30 ngày), thanh toán đầy đủ: lương ngày làm việc còn nợ, tiền phép năm chưa nghỉ. Không có trợ cấp thôi việc nhưng vẫn được nhận trợ cấp thất nghiệp nếu đã đóng BHTN đủ điều kiện.
- Trả sổ BHXH, các giấy tờ liên quan.
5. Thời hiệu xử lý kỷ luật
Điều 123 BLLĐ:
- Thông thường: 6 tháng kể từ ngày xảy ra hành vi vi phạm.
- Vi phạm liên quan trực tiếp đến tài chính, tài sản, bí mật kinh doanh: 12 tháng.
- Người lao động đang nghỉ thai sản, ốm đau, đang bị tạm giam… → kéo dài thời hiệu tương ứng.
Quá thời hiệu, không được xử lý kỷ luật.
6. Trường hợp KHÔNG được sa thải
Điều 122 khoản 4: cấm xử lý kỷ luật khi người lao động đang:
- Nghỉ ốm, nghỉ điều dưỡng, nghỉ việc có sự đồng ý.
- Đang bị tạm giữ, tạm giam.
- Đang chờ kết quả điều tra của cơ quan có thẩm quyền.
- Lao động nữ mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng.
Cấm xử lý kỷ luật với người bệnh tâm thần, mất năng lực hành vi.
7. Sa thải trái luật — hậu quả
Người lao động bị sa thải trái luật có quyền khởi kiện. Toà án có thể:
- Buộc doanh nghiệp nhận lại làm việc ở vị trí cũ.
- Trả tiền lương trong những ngày không được làm việc.
- Bồi thường ít nhất 2 tháng lương theo HĐLĐ.
- Nếu người lao động không muốn quay lại: bồi thường thêm 2 tháng lương + trả trợ cấp thôi việc.
- Nếu doanh nghiệp không muốn nhận lại và người lao động đồng ý: thoả thuận bồi thường thêm ≥ 2 tháng lương.
Doanh nghiệp còn bị xử phạt hành chính 20–40 triệu (Nghị định 12/2022/NĐ-CP).
8. Bị sa thải — phải làm gì?
- Yêu cầu nhận bản gốc quyết định sa thải.
- Kiểm tra căn cứ pháp lý trong QĐ có thuộc 6 trường hợp Điều 125 không.
- Lưu giữ: HĐLĐ, biên bản họp kỷ luật, các chứng cứ liên quan.
- Khiếu nại nội bộ qua công đoàn cơ sở (nếu có).
- Hoà giải tại Hoà giải viên lao động cấp huyện.
- Nếu không thoả thuận → khởi kiện ra Toà án nhân dân trong vòng 1 năm.
- Đăng ký nhận trợ cấp thất nghiệp trong 3 tháng.
Tham khảo: Bộ luật Lao động 2019, Nghị định 145/2020/NĐ-CP, Nghị định 12/2022/NĐ-CP.
